Ngày nhận bài: 24-11-2025
Ngày duyệt đăng: 01-02-2026
Ngày xuất bản: 28-02-2026
Lượt xem
Download
Cách trích dẫn:
BỌ PHẤN (Bemisia tabaci Gennadius) TRÊN SẮN TẠI VIỆT NAM: LOÀI ẨN VÀ ĐẶC ĐIỂM TRUYỀN VIRUS KHẢM LÁ SẮN SRI LANKA (Begomovirus stanleyi)
,
Nguyễn Thanh Sang
3
,
Bùi Quốc Việt
3
,
Nguyễn Đan Trường
3
,
Võ Trung Kiên
3
,
Trịnh Xuân Hoạt
4
,
Hà Viết Cường (*)
1
Từ khóa
AsiaII-1, haplotype, mtCOI, hiệu quả truyền, Sri Lankan cassava mosaic virus (SLCMV)
Tóm tắt
Nghiên cứu này nhằm xác định loài ẩn và đặc điểm truyền virus khảm lá sắn Sri Lanka (SLCMV) (Begomovirus stanleyi) của bọ phấn (Bemisia tabaci) hại sắn tại Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu bao gồm phân tích trình tự gen mã hóa tiểu phần I của cytochrome c oxidase trên ty thể (mtCOI) của 47 mẫu bọ phấn thu thập trên cây sắn tại 10 tỉnh và các thí nghiệm đánh giá khả năng truyền virus của bọ phấn. Kết quả nghiên cứu cho thấy toàn bộ mẫu bọ phấn đều thuộc loài ẩn AsiaII-1; quần thể AsiaII-1 trên sắn ở Việt Nam và khu vực châu Á, chủ yếu ở Đông Nam Á, có kích thước quần thể hiệu quả nhỏ, đa dạng di truyền thấp và haplotype H2 chiếm ưu thế. Thời gian chích nạp và chích truyền SLCMV tối thiểu lần lượt là 1 giờ và 15 phút; bọ phấn cái truyền virus hiệu quả hơn bọ phấn đực; virus có thể truyền qua giao phối, trong khi tuổi bọ phấn ảnh hưởng không rõ rệt đến khả năng truyền virus. Kết luận, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp quản lý hiệu quả bệnh khảm lá sắn ở Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
Chandra A., Gk S., Bandi S.M., Parihar A.K., Gupta D.S., Akram M., Hazra K.K. & Dixit G.P. (2025). Bemisia tabaci (Gennadius): From Complex Species to a Species-Complex. Journal of Natural Science and Exploration. 1(1): 1-12. Chi Y., Pan L.-L., Bouvaine S., Fan Y.-Y., Liu Y.-Q., Liu S.-S., Seal S. & Wang X.-W. (2020). Differential transmission of Sri Lankan cassava mosaic virus by three cryptic species of the whitefly Bemisia tabaci complex. Virology. 540: 141-149. Clement M., Snell Q., Walke P., Posada D. & Crandall K. (2002). TCS: estimating gene genealogies. Parallel and distributed processing symposium, international. IEEE Computer Society. p. 7. Czosnek H., Hariton-Shalev A., Sobol I., Gorovits R. & Ghanim M. (2017). The incredible journey of begomoviruses in their whitefly vector. Viruses. 9(10): 273. Doyle J.J. & Doyle J.L. (1987). A rapid DNA isolation procedure for small quantities of fresh leaf tissue. Phytochemical bulletin. 19: 11-15. Gibbs A. & Gower J. (1960). The use of a multiple‐transfer method in plant virus transmission studies-some statistical points arising in the analysis of results. Annals of applied biology. 48(1): 75-83. Götz M. & Winter S. (2016). Diversity of Bemisia tabaci in Thailand and Vietnam and indications of species replacement. Journal of Asia-Pacific Entomology. 19(2): 537-543. Guo H., Qu Y., Liu X., Zhong W. & Fang J. (2014). Female-biased symbionts and tomato yellow leaf curl virus infections in Bemisia tabaci. PLoS One. 9(1): e84538. Legg J.P., Kumar P.L., Makeshkumar T., Tripathi L., Ferguson M., Kanju E., Ntawuruhunga P. & Cuellar W. (2015). Cassava virus diseases: biology, epidemiology, and management. Trong: Advances in virus research. Elsevier. pp. 85-142. Leiva A.M., Chittarath K., Lopez-Alvarez D., Vongphachanh P., Gomez M.I., Sengsay S., Wang X.-W., Rodriguez R., Newby J. & Cuellar W.J. (2022). Mitochondrial genetic diversity of Bemisia tabaci (Gennadius) (Hemiptera: Aleyrodidae) associated with cassava in Lao PDR. Insects. 13(10): 861. Ning W., Shi X., Liu B., Pan H., Wei W., Zeng Y., Sun X., Xie W., Wang S. & Wu Q. (2015). Transmission of Tomato yellow leaf curl virus by Bemisia tabaci as affected by whitefly sex and biotype. Scientific Reports. 5(1): 10744. Ramesh K.B., Mahendra C., Gouda M.R., Salim R. & Subramanian S. (2025). Genetic structure and haplotype analysis of predominant genetic group of Bemisia tabaci AsiaII-1 from Asia and India. Scientific Reports. 15(1): 11672. Rosen R., Kanakala S., Kliot A., Pakkianathan B.C., Farich B.A., Santana-Magal N., Elimelech M., Kontsedalov S., Lebedev G. & Cilia M. (2015). Persistent, circulative transmission of begomoviruses by whitefly vectors. Current Opinion in Virology. 15: 1-8. Rozas J., Ferrer-Mata A., Sánchez-Delbarrio J.C., Guirao-Rico S., Librado P., Ramos-Onsins S.E. & Sánchez-Gracia A. (2017). DnaSP 6: DNA sequence polymorphism analysis of large data sets. Molecular biology and evolution. 34(12): 3299-3302. Siriwan W., Jimenez J., Hemniam N., Saokham K., Lopez-Alvarez D., Leiva A.M., Martinez A., Mwanzia L., Lopez-Lavalle L.A.B. & Cuellar W.J. (2020). Surveillance and diagnostics of the emergent Sri Lankan cassava mosaic virus (Fam. Geminiviridae) in Southeast Asia. Virus research. 285: 197959. Tamura K., Stecher G. & Kumar S. (2021). MEGA11: molecular evolutionary genetics analysis version 11. Molecular biology and evolution. 38(7): 3022-3027.
Trịnh Xuân Hoạt, Nguyễn Chí Hiểu, Ngô Quang Huy & Nguyễn Đức Huy (2021). Xác định phương thức lan truyền của Sri Lankan cassava mosaic virus (SLCMV) gây bệnh khảm lá sắn ở Việt Nam. Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam. 19: 206-214. Uke A., Khin S., Kitaura K., Ugaki M. & Natsuaki K.T. (2019). Combination of an image-posting system and molecular diagnosis for detecting Sri Lankan cassava mosaic virus. Tropical Plant Pathology. 44: 238-243. Uke A., Tokunaga H., Utsumi Y., Vu N.A., Nhan P.T., Srean P., Hy N.H., Ham L.H., Lopez-Lavalle L.A.B. & Ishitani M. (2022). Cassava mosaic disease and its management in Southeast Asia. Plant Molecular Biology. 109: 301–311. Wang H.-L., Cui X.-Y., Wang X.-W., Liu S., Zhang Z. & Zhou X. (2016). First report of Sri Lankan cassava mosaic virus infecting cassava in Cambodia. Plant Disease. 100(5): 1029-1029.