Tập 24 Số đặc biệt 1 (2026): Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam

Dịch tả lợn châu Phi (African swine fever - ASF) là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với tỷ lệ tử vong lên đến 100%. Virus ASF (ASFV) có khả năng tồn tại trong môi trường nước thải chăn nuôi, tuy nhiên tải lượng virus thường thấp và chịu ảnh hưởng của các chất ức chế PCR, gây khó khăn cho việc phát hiện. Nghiên cứu này nhằm hoàn thiện quy trình cô đặc ASFV bằng polyethylene glycol (PEG) trước khi tách chiết DNA, góp phần nâng cao hiệu quả phát hiện bằng phương pháp real-time PCR. Kết quả cho thấy các điều kiện xử lý mẫu phù hợp bao gồm thể tích mẫu 15ml, tiền ly tâm ở 2.000g/10 phút và sử dụng phần dịch nổi cho bước cô đặc. Nồng độ PEG 6000 tối ưu là 15% (w/v) và ly tâm sa lắng virus ở 10.000g/30 phút. Hai phương pháp tách chiết DNA cho hiệu quả tương đương. Áp dụng quy trình xử lý mẫu bằng PEG giúp cải thiện rõ rệt khả năng phát hiện ASFV so với mẫu không xử lý. Khi ứng dụng trên mẫu thực địa, số mẫu dương tính tăng từ 1/56 (không xử lý) lên 8/56 (có xử lý). Kết quả cho thấy quy trình cô đặc bằng PEG có tiềm năng ứng dụng trong giám sát môi trường và hỗ trợ phát hiện sớm ASFV trong chăn nuôi.

Trypanosoma evansi, Theileria spp. và Anaplasma spp. là các tác nhân ký sinh trùng đường máu quan trọng ở bò, gây ảnh hưởng đến sức khỏe đàn và hiệu quả chăn nuôi. Nghiên cứu này nhằm thiết lập phản ứng multiplex PCR để phát hiện đồng thời ba tác nhân trên và đánh giá bước đầu khả năng ứng dụng trên mẫu máu bò thực địa tại Hà Nội. Ba cặp mồi đặc hiệu khuếch đại vùng gen 16S rDNA của Anaplasma spp., 18S rRNA của Theileria spp. và RoTat 1.2 VSG của T. evansi được sử dụng trong phản ứng. Kết quả cho thấy điều kiện tối ưu của multiplex PCR là nhiệt độ gắn mồi 54°C và nồng độ 10,0pmol cho mỗi mồi, tạo các băng khuếch đại rõ ràng, đúng kích thước dự kiến và không ghi nhận phản ứng không đặc hiệu với Babesia spp., Haemoplasma spp. và Rickettsia spp. Phản ứng phát hiện được DNA mục tiêu ở nồng độ 0,2 ng/µl. Khi áp dụng trên 54 mẫu máu bò thu tại trại Phù Đổng, Hà Nội, có 19 mẫu (35,2%) dương tính, trong đó Theileria spp. có tỷ lệ phát hiện cao nhất. Kết quả multiplex PCR hoàn toàn phù hợp với simplex PCR trên cùng bộ mẫu. Phản ứng này có tiềm năng ứng dụng trong sàng lọc nhanh đồng thời các tác nhân ký sinh trùng đường máu trên bò trong điều kiện thực địa ở Việt Nam.

Taenia taeniaeformis là loài sán dây phổ biến ký sinh ở mèo, có đặc điểm hình thái đặc trưng của giống là biến thiên về số lượng móc đỉnh. Nghiên cứu được thực hiện nhằm định danh và đánh giá đa dạng di truyền nội loài của T. taeniaeformis ở mèo nhà dựa trên hai chỉ thị ty thể cox1 và nad1. Chín mẫu sán dây trưởng thành có số lượng móc đỉnh từ 32-48 được phân tích bằng kỹ thuật PCR và giải trình tự. Kết quả cho thấy các trình tự thu được có độ tương đồng nucleotide rất cao với các trình tự tham chiếu trên GenBank, đạt 99,53% đối với cox1 và 99,78% đối với nad1, xác nhận các mẫu thuộc loài T. taeniaeformis. Phân tích di truyền cho thấy gen nad1 có mức biến dị cao hơn cox1, thể hiện qua giá trị đa dạng nucleotide cao hơn ( = 0,066 so với 0,017), cho thấy tiềm năng cung cấp độ phân giải tốt hơn trong phân tích cấu trúc quần thể và quan hệ phát sinh loài. Kết quả cũng cho thấy sự đa dạng di truyền của T. taeniaeformis không hoàn toàn phụ thuộc vào sự khác biệt về số lượng móc đỉnh. Nghiên cứu bổ sung dữ liệu phân tử quan trọng về T. taeniaeformis ở mèo tại Việt Nam.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm khảo sát thực trạng nuôi chim cảnh và xác định khả năng kháng kháng sinh của các chủng vi khuẩn Escherichia coli được phân lập trong mẫu phân chim tại Long Biên, Hà Nội. Tổng số 48 hộ nuôi chim đã tham gia phỏng vấn và mẫu tăm bông lấy phân chim dưới lồng đã được thu thập. E. coli được phân lập trên thạch MacConkey và xác định một số đặc tính sinh hoá. Phương pháp khoanh giấy khuếch tán trên thạch được sử dụng để xác định mức độ nhạy cảm với kháng sinh của các chủng vi khuẩn phân lập được. Kết quả khảo sát cho thấy chào mào là loài được nuôi phổ biến (50,0%). Tất cả các hộ gia đình đều nuôi nhốt chim hoàn toàn trong lồng và phần lớn hộ không nuôi vật nuôi khác (60,4%). Hầu hết các hộ (95,8%) cho biết có dọn phân chim với tần suất dọn hằng ngày hay 2-3 ngày thực hiện một lần. Chỉ có 10,9% hộ sử dụng găng tay khi dọn phân và 78,3% hộ có rửa tay bằng xà phòng sau khi dọn phân chim. E. coli được phát hiện trong 13/48 mẫu (27,1%). Tất cả 13 chủng E. coli kháng ít nhất một loại kháng sinh kiểm tra, trong đó có 6 chủng đa kháng (46,2%). Các chủng E. coli phân lập được có tỷ lệ kháng cao với sulfamethoxazole/trimethoprim (84,6%), tetracycline (53,8%), ampicillin (46,2%) và streptomycin (38,5%).

Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá sự ô nhiễm vi sinh vật trên giò, chả thu thập từ các chợ bán lẻ trên địa bàn thành phố Hà Nội và xác định một số gen độc lực trên các chủng vi khuẩn phân lập được. Từ tháng 2 đến tháng 11/2025, 110 mẫu giò, chả được thu thập từ 21 chợ truyền thống trên địa bàn các xã, phường ngoại thành phía bắc Hà Nội. Kết quả cho thấy, có 68,2% số mẫu không đạt chỉ tiêu tổng số vi khuẩn hiếu khí; 46,4% số mẫu không đạt chỉ tiêu E. coli; 100% số mẫu đạt chỉ tiêu Salmonella. Tuy nhiên, số mẫu đạt cả ba chỉ tiêu vi sinh theo quy định chỉ chiếm 18,2%. Bằng phương pháp PCR, không phát hiện chủng vi khuẩn E. coli nào mang gen stx1, stx2, eaeA, và hlyA. Tuy nhiên, có 5 (9,8%) trong số 51 chủng E. coli phân lập được mang ít nhất một gen sản sinh độc tố bền nhiệt (ST) hoặc độc tố không bền nhiệt (LT). Cụ thể, hai chủng (3,92%) được phát hiện mang gen STa, và ba chủng (5,88%) được phát hiện mang đồng thời gen LT và STa. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra tình trạng vệ sinh của thực phẩm chế biến sẵn, cảnh báo về nguy cơ tiềm ẩn của các chủng E. coli mang gene độc có mặt trong giò, chả. Chính vì thế, các khâu chế biến, bày bán... cần được quản lý và giám sát chặt chẽ để đảm bảo an toàn thực phẩm.

Taenia hydatigena là loài sán dây ký sinh ở chó, có ý nghĩa quan trọng trong thú y do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây thiệt hại kinh tế đáng kể ở vật chủ trung gian. Nghiên cứu này nhằm định danh và đánh giá đặc điểm di truyền của T. hydatigena ký sinh ở chó tại Hà Nội dựa trên hai chỉ thị ty thể cox1 và 12S rRNA. Sán dây trưởng thành được thu thập, chiết tách DNA, khuếch đại gen bằng PCR và giải trình tự. Kết quả cho thấy các trình tự cox1 và 12S rRNA có độ tương đồng 100% với các trình tự tham chiếu trên GenBank, xác nhận mẫu nghiên cứu là T. hydatigena. Dựa trên 100 trình tự gen cox1 và 104 trình tự gen 12S rRNA, nghiên cứu xác định được lần lượt 13 và 49 haplotype. Chỉ số đa dạng di truyền cho thấy gen 12S rRNA có mức độ biến dị cao hơn gen cox1 (Hd = 0,863 so với 0,442; = 0,068 so với 0,020). Mạng lưới haplotype có cấu trúc hình sao với một haplotype trung tâm chiếm ưu thế, gợi ý sự mở rộng quần thể gần đây từ nguồn gốc chung. Bên cạnh đó, xuất hiện một vài haplotype phân tách thành cụm di truyền riêng, phản ánh sự phân hoá di truyền của loài này. Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu quan trọng cho các nghiên cứu dịch tễ học phân tử của T. hydatigena.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm đánh giá và sàng lọc các RNA dẫn đường (gRNA) nhắm mục tiêu gen myostatin (MSTN) phục vụ chỉnh sửa gen ở phôi bò bằng công nghệ CRISPR/Cas9. Hợp tử sau thụ tinh trong ống nghiệm được điện xung với phức hợp ribonucleoprotein (RNP) gồm Cas9 và các gRNA đơn lẻ (gRNA#2, gRNA#4, gRNA#8) hoặc phối hợp hai gRNA (gRNA#8&2, gRNA#8&4). Hiệu quả chỉnh sửa được đánh giá thông qua tỷ lệ phân chia, tỷ lệ hình thành phôi nang và phân tích giải trình tự gen đích MSTN ở phôi nang nhằm xác định tỷ lệ đột biến và tỷ lệ đột biến hai alen. Kết quả cho thấy tỷ lệ phân chia dao động từ 66,5% đến 77,1%, trong đó nhóm gRNA#8&4 có tỷ lệ phân chia thấp hơn có ý nghĩa so với gRNA#2 và gRNA#4 (P

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm xác định sự xuất hiện của Gyrovirus homsa2 ở gà nuôi tại tỉnh Bắc Ninh. Tổng số 60 mẫu gộp gồm phủ tạng của gà được thu thập từ gà có các biểu hiện như ủ rũ, còi cọc và tiêu chảy tại một số trang trại thuộc 4 xã Tiên Lục, Nhã Nam, Yên Thế và Yên Định thuộc tỉnh Bắc Ninh từ tháng 5/2025 đến tháng 11/2025. Kết quả chẩn đoán bằng phương pháp PCR cho thấy, tỷ lệ dương tính với virus Gyrovirus homsa2 ở gà tại các xã Tiên Lục, Nhã Nam, Yên Thế và Yên Định lần lượt là 11,11%; 6,67%; 9,09% và 18,75%. Kết quả giải trình tự một phần gen mã hoá protein VP1 cho thấy chủng virus thực địa ở gà thuộc nhóm Gyrovirus homsa2 và tương đồng trình tự nucleotide với chủng Gyrovirus đã được báo cáo ở Trung Quốc năm 2024. Kết quả của nghiên cứu này đã ghi nhận sự hiện diện của Gyrovirus homsa2 trên gà tại một số xã trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh, làm cơ sở cho những nghiên cứu chuyên sâu về Gyrovirus sau này.

Nghiên cứu nhằm khảo sát tình hình nhiễm Ehrlichia canis trên chó tại ba phòng khám thú y ở Hà Nội trong giai đoạn tháng 1 đến tháng 12/2025. Tổng cộng 1.381 chó được tiếp nhận, trong đó 302 con được xét nghiệm ký sinh trùng; 44 con (14,57%) có biểu hiện lâm sàng nghi nhiễm ký sinh trùng đường máu. Những chó nghi nhiễm được chẩn đoán bằng test huyết thanh nhanh Ehrlichia canis Ab Test và nhuộm tiêu bản máu DiffQuick. Kết quả cho thấy 22,73% (10/44) dương tính với Ehrlichia canis bằng kit Ab Test và 13,64% (6/44) dương tính bằng nhuộm tiêu bản. Nhóm chó có ve Rhipicephalus sanguineus có tỷ lệ dương tính cao hơn nhóm không có ve (25,80% so với 15,40%), nhưng sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê (P = 0,68). Các triệu chứng lâm sàng phổ biến nhất ở chó dương tính là ủ rũ, mệt mỏi, bỏ ăn (80%), xuất huyết vùng bụng (60%), chảy máu mũi và niêm mạc nhợt nhạt (50%). Kết quả khẳng định Ehrlichia canis đang lưu hành trên chó tại Hà Nội, đồng thời nhấn mạnh cần kết hợp nhiều phương pháp xét nghiệm để nâng cao độ chính xác trong chẩn đoán và giám sát dịch tễ.

Lựa chọn gen nội chuẩn phù hợp là điều kiện quan trọng để bảo đảm độ tin cậy của phân tích biểu hiện gen bằng RT-qPCR. Nghiên cứu này nhằm so sánh β-actin và GAPDH khi sử dụng làm gen nội chuẩn để đánh giá biểu hiện của BDNF và BACE1 tại vùng dưới đồi chuột trong mô hình nhịn ăn - cho ăn lại. Chuột đực khỏe mạnh được chia thành ba nhóm: đối chứng, nhịn ăn hoàn toàn 48 giờ (uống nước tự do) và cho ăn lại 4 giờ sau nhịn ăn 48 giờ. Mẫu vùng dưới đồi được thu nhận, tách chiết ARN tổng số, tổng hợp cDNA và phân tích bằng RT-qPCR. Khi chuẩn hóa bằng -actin, biểu hiện BDNF giảm có ý nghĩa thống kê ở nhóm nhịn ăn 48 giờ và không còn khác biệt sau cho ăn lại 4 giờ so với đối chứng. Trong khi chuẩn hóa bằng GAPDH, biểu hiện BDNF không thay đổi có ý nghĩa thống kê ở cả hai nhóm xử lý. Đối với BACE1, mức độ biểu hiện không thay đổi đáng kể giữa các nhóm và cho kết quả nhất quán khi chuẩn hóa bằng cả hai gen nội chuẩn. Kết quả cho thấy β-actin và GAPDH không hoàn toàn tương đương trong mô hình nhịn ăn - cho ăn lại, trong đó -actin có thể phù hợp hơn để đánh giá các gen nhạy cảm với trạng thái chuyển hóa tại vùng dưới đồi chuột.

Nghiên cứu cắt ngang này nhằm phân lập, định danh Streptococcus equi subsp. zooepidemicus (SEZ), xác định tỷ lệ dương tính và phân tích thăm dò sự khác biệt theo nhóm tuổi, giống ở mèo có biểu hiện hô hấp tại một số cơ sở thú y ở Hà Nội. Từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2025, 116 mẫu dịch ngoáy mũi - họng kết hợp của từng cá thể mèo được thu thập bằng phương pháp chọn mẫu có chủ đích để nuôi cấy và định danh kiểu hình. Các chủng nghi ngờ được định danh bằng PCR phát hiện gen sodA và seM; chủng được xác định phù hợp với SEZ khi sodA dương tính và seM âm tính. SEZ được phát hiện ở 69/116 cá thể, tương ứng tỷ lệ dương tính 59,48% (95% CI: 50,38-67,97%). Chưa ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm tuổi (P = 0,878) hoặc nhóm giống (P = 0,923). Ba chủng được lựa chọn có mức tương đồng trình tự 100% với nhau trong đoạn 517bp thuộc vùng V1-V3 của gen 16S rRNA và phân cụm sơ bộ với một số trình tự tham chiếu được xếp vào genogroup 1. Kết quả xác nhận sự hiện diện của SEZ trong nhóm mèo khảo sát nhưng không cho phép suy luận vai trò căn nguyên hoặc ngoại suy tỷ lệ lưu hành trong quần thể mèo tại Hà Nội.

Chủng duck adenovirus type 3 (DAdV-3-1), thuộc giống Aviadenovirus, là tác nhân gây bệnh quan trọng, gây thiệt hại kinh tế đáng kể đối với ngành chăn nuôi vịt tại Trung Quốc. Tuy nhiên, các nghiên cứu và thông tin về sự lưu hành của DAdV-3 trên đàn vịt tại Việt Nam còn hạn chế. Nghiên cứu được thực hiện nhằm phân lập và đánh giá đặc điểm sinh học phân tử chủng VNUA-DAdV-3-1 từ mẫu gộp gan, thận của vịt nghi mắc bệnh vào tháng 12 năm 2025 tại xã Mỹ An, tỉnh Bắc Ninh. Chủng virus VNUA-DAdV-3-1 được phân lập thành công trên tế bào xơ phôi vịt (DEF), với bệnh tích tế bào (CPE) xuất hiện sau 24 giờ gây nhiễm và các CPE rõ rệt ở thời điểm 48 và 72 giờ và biểu hiện CPE nặng nhất với hiện tượng tế bào tròn hóa, co rút, bong tách và phá hủy lan rộng lớp tế bào ở thời điểm 96h với hiệu giá virus đạt đỉnh với mức cao nhất là 1,36 × 107 TCID50/ml. Kết quả PCR và real-time PCR xác định chủng phân lập thuộc DAdV-3. Phân tích trình tự gene Hexon cho thấy mức tương đồng hơn 99% với các chủng DAdV-3 công bố tại Trung Quốc giai đoạn 2015-2022. Theo hiểu biết của nhóm tác giả, đây là báo cáo ghi nhận phân lập và xác định sự lưu hành của DAdV-3 tại Việt Nam, cung cấp nền tảng dữ liệu khoa học cho giám sát dịch tễ và xây dựng giải pháp phòng, chống hiệu quả bệnh do Adenovirus type 3 trên đàn vịt. Từ khoá: Adenovirus tuýp 3, phân lập, bệnh tích tế bào, hiệu giá virus, mối quan hệ di truyền.